Đồng chí Hà Huy Tập sinh ngày 24/4/1906 tại làng Kim Nặc, tổng Thổ Ngọa, nay là xã Cấm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh trong một gia đình nhà nho yêu nước. Sinh ra và lớn lên ở một vùng quê giàu truyền thống yêu nước và cách mạng, cũng như nhiều trí thức yêu nước đương thời, Hà Huy Tập sớm giác ngộ, dấn thân vào con đường cách mạng đầy cam go, thử thách để cứu nước, cứu dân khỏi xiềng xích nô lệ.

Năm 1923, sau khi tốt nghiệp Trường Quốc học Huế, Hà Huy Tập được bổ về dạy ở Trường Tiểu học Nha Trang, ở đây đồng chí bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng. Tháng 8/1926, Hà Huy Tập trở về Vinh (Nghệ An) dạy học tại Trường Cao Xuân Dục, tích cực tham gia các hoạt động của Hội Phục Việt nhằm tuyên truyền tư tưởng chống chuyên chế, chống thực dân Pháp và mở rộng cơ sở hội trong công nhân, thanh niên, học sinh và nông dân. Tháng 3/1927, Hà Huy Tập rời Vinh vào dạy học tại một trường tiểu học tư thục ở Gia Định, sau đó đến Bà Rịa làm công nhân, tổ chức lập một chi bộ, một hội đọc sách báo và mở các lớp học xóa mù chữ cho công nhân.

Đồng chí Hà Huy Tập

Cuối tháng 12/1928, Hà Huy Tập cùng một số đồng chí được cử sang Quảng Châu (Trung Quốc) bàn việc hợp nhất Tân Việt Cách mạng Đảng với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Tháng 7/1929, đồng chí Hà Huy Tập được nhận vào khóa học dài hạn ba năm tại Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản ở Mátxcơva. Tháng 10/1930, đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Liên Xô. Trong thời gian này, đồng chí được tiếp xúc với công nhân đại công nghiệp của Liên Xô dưới chế độ xã hội chủ nghĩa. Đồng chí rất tích cực tham gia các cuộc họp của tổ chức cơ sở đảng và các buổi sinh hoạt của công đoàn; thường xuyên nói chuyện thời sự chính trị cho công nhân.

Trong quá trình học tập, đồng chí Hà Huy Tập chú trọng nghiên cứu lý luận, tìm hiểu thực tế tình hình Đông Dương và phong trào cách mạng Việt Nam. Đồng chí đã viết nhiều tác phẩm có giá trị lý luận và thực tiễn cách mạng, nêu rõ quá trình hoạt động của Đảng Cộng sản Đông Dương, những thuận lợi và khó khăn trong công tác, giúp cho các đảng cộng sản và giai cấp công nhân quốc tế hiểu rõ hơn về Đông Dương và Đảng Cộng sản Đông Dương; đồng thời chống lại các luận điệu xuyên tạc của kẻ thù, đem lại niềm tin cho quần chúng nhân dân trong thời kỳ cách mạng Việt Nam gặp muôn vàn khó khăn, thử thách.

Sau cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 - 1931), thực dân Pháp ra sức khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng Việt Nam. Nhiều tổ chức cơ sở đảng ở trong nước bị phá vỡ. Để khôi phục tổ chức của Đảng sau thời kỳ khủng bố trắng của kẻ thù, tháng 4/1933, Quốc tế Cộng sản phái đồng chí Hà Huy Tập về nước hoạt động cách mạng qua đường Trung Quốc. Khoảng tháng 6/1933, đồng chí tới Trung Quốc và gặp các đồng chí Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Dựt để bàn việc thành lập Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Tháng 3/1934, Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng được thành lập do đồng chí Lê Hồng Phong làm thư ký, đồng chí Hà Huy Tập là ủy viên, phụ trách tuyên truyền, cổ động kiêm Tổng Biên tập tạp chí Bônsơvích. Trong thời gian đồng chí Lê Hồng Phong cùng đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Đông Dương đến Mátxcơva tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản (từ ngày 25/7 đến 21/8/1935), đồng chí Hà Huy Tập trở thành người đứng đầu Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng, chủ trì chuẩn bị mọi mặt cho Đại hội lần thứ I của Đảng. Nhờ những nỗ lực không mệt mỏi của đồng chí Hà Huy Tập, tháng 6/1934, Hội nghị Ban Chỉ huy ở ngoài với đại biểu đại diện các đảng bộ trong nước đã được tiến hành, thông qua nghị quyết khẳng định cơ quan lãnh đạo của Đảng đã chính thức được lập lại và chỉ đạo phong trào cách mạng; quyết định tổ chức Đại hội lần thứ I của Đảng vào mùa xuân năm 1935.

Phần mộ đồng chí Hà Huy Tập tại Khu di tích cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập (tỉnh Hà Tĩnh).

Từ ngày 27 đến ngày 31/3/1935, Đại hội lần thứ I Đảng Cộng sản Đông Dương được diễn ra. Đại hội đã thông qua Báo cáo chính trị do đồng chí Hà Huy Tập trình bày và nhiều văn kiện quan trọng khác của Đảng. Đại hội bầu ra Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ do đồng chí Lê Hồng Phong làm Tổng Thư ký (Tổng Bí thư). Đồng chí Hà Huy Tập được Quốc tế Cộng sản chỉ định là Thư ký Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng. Đây là một sự kiện có ý nghĩa lịch sử hết sức to lớn, đánh dấu việc Đảng ta đã được khôi phục về tổ chức, các cơ quan lãnh đạo từ Trung ương đến cơ sở được lập lại, Đảng giữ vững và giương cao ngọn cờ lãnh đạo cuộc cách mạng giải phóng dân tộc.

Sau khi đi dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản trở về, đồng chí Lê Hồng Phong đã cùng với đồng chí Hà Huy Tập triệu tập Hội nghị toàn thể Ban Chấp hành Trung ương Đảng vào ngày 26/7/1936 tại Thượng Hải (Trung Quốc) điều chỉnh đường lối chính trị và tổ chức đảng phù hợp với tình hình mới. Đồng chí Hà Huy Tập được hội nghị phân công “về nước để tổ chức Ban Trung ương và để khôi phục các liên lạc với các tổ chức của Đảng”. Đến thời điểm này, đồng chí Hà Huy Tập thực hiện trọng trách Tổng Bí thư của Đảng và là Tổng Bí thư thứ ba của Đảng ta sau đồng chí Trần Phú và đồng chí Lê Hồng Phong.

Ngay sau khi về nước vào đầu tháng 8/1936, đồng chí đã quyết định chuyển trụ sở của Đảng từ nước ngoài về xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh). Quyết định này có ý nghĩa quan trọng, tạo điều kiện cho việc bảo đảm sự lãnh đạo trực tiếp, thống nhất của Đảng từ Trung ương tới cơ sở, đáp ứng yêu cầu thực tiễn của phong trào cách mạng.

Tại Bà Điểm - Hóc Môn - Gia Định, đồng chí liên tục chủ trì ba hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, đưa ra nhiều quyết sách quan trọng, đó là: Hội nghị tháng 3/1937, thống nhất các tổ chức đảng ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ, xác định những chủ trương mới, phát huy những thành quả, khắc phục khuyết điểm, thúc đẩy phong trào đấu tranh phát triển. Hội nghị tháng 9/1937 thông qua một số quyết định quan trọng về việc thành lập Mặt trận Nhân dân thống nhất Đông Dương, phát triển cơ sở đảng trong các thành thị và bán công khai... Trong một năm, Đảng ta từ chỗ bị địch khủng bố trắng không còn Ban Trung ương, đã thành lập lại Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ Trung ương Đảng. Hội nghị tháng 3/1938 đã phân tích thái độ của các đảng phái, các tổ chức chính trị ở Đông Dương, công tác quần chúng, công tác tổ chức và lãnh đạo của Đảng và quyết định thành lập Mặt trận Dân chủ thống nhất Đông Dương.

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương tháng 3/1938 có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Những quyết sách của hội nghị được tập thể Ban Thường vụ chuẩn bị kỹ như một sự tổng kết quá trình hoạt động của Đảng, sự phát triển của phong trào cách mạng, khởi xướng cuộc vận động dân chủ; phân tích sâu sắc, toàn diện những thành tựu và nhược điểm, đề ra nhiệm vụ rất cụ thể về chủ trương, chính sách, tổ chức và biện pháp thực hiện nhằm đưa phong trào tiến lên một bước mới, cao hơn, vững chắc hơn trong cuộc đấu tranh. Tổng Bí thư Hà Huy Tập, với trách nhiệm của mình đã góp phần quan trọng trong việc chuẩn bị nội dung, dự thảo nghị quyết và ra nghị quyết chính thức của Hội nghị Trung ương.

Ngày 1/5/1938, trên đường đi công tác, đồng chí Hà Huy Tập bị thực dân Pháp bắt. Sau 10 tháng giam cầm không có chứng cớ về tội lật đổ, địch đã kết án 8 tháng tù và 5 năm biệt xứ, trục xuất về nguyên quán. Tháng 3/1940, đồng chí bị địch bắt lại và giam ở Khám Lớn, Sài Gòn. Ngày 25/3/1941, tòa án quân sự Sài Gòn kết án tử hình đối với đồng chí Hà Huy Tập. Ngày 28/8/1941, tại Hóc Môn, Gia Định, thực dân Pháp đã xử bắn đồng chí Hà Huy Tập cùng một số đồng chí lãnh đạo khác của Đảng.

Đồng chí Hà Huy Tập đã anh dũng hy sinh trước mũi súng tàn bạo của kẻ thù ở tuổi 35 nhưng tinh thần và sự nghiệp hoạt động cách mạng vẻ vang của đồng chí sống mãi cùng Đảng, Tổ quốc và Nhân dân ta.

Theo Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương